اسپاسم عضلانی چیست و چگونه می توان آن را درمان کرد؟

اسپاسم عضلانی یا گرفتگی عضله، یکی از شایع‌ ترین مشکلات اسکلتی‌ـ‌عضلانی است که تقریباً همه افراد حداقل یک‌ بار در طول زندگی آن را تجربه می‌کنند. این وضعیت می‌ تواند از یک گرفتگی کوتاه و گذرا تا انقباض‌ های شدید، دردناک و ناتوان‌ کننده متغیر باشد. اگرچه بسیاری از اسپاسم‌ ها بی‌خطر و موقتی هستند، اما در برخی موارد می‌ توانند نشانه‌ ای از یک مشکل عصبی، متابولیک یا حتی بیماری زمینه‌ ای جدی‌ تر باشند. شناخت دقیق اسپاسم عضلانی، علل ایجاد آن و تفاوتش با گرفتگی‌ های ساده، نقش مهمی در انتخاب روش درمان و پیشگیری دارد.

اسپاسم عضلانی چیست؟

اسپاسم عضلانی به انقباض غیرارادی، ناگهانی و کنترل‌ نشده یک یا چند عضله گفته می‌ شود که در آن عضله به‌ طور موقت یا طولانی‌ مدت قادر به شل شدن نیست. این انقباض ممکن است از چند ثانیه تا چند دقیقه ادامه داشته باشد و در برخی افراد حتی پس از برطرف شدن اسپاسم، درد و حساسیت عضله برای ساعت‌ ها یا روزها باقی بماند.

در زمان بروز اسپاسم، فیبرهای عضلانی به‌ طور هم‌ زمان منقبض می‌ شوند و پیام‌ های عصبی مهارکننده که باید باعث شل شدن عضله شوند، به‌ درستی عمل نمی‌ کنند. همین موضوع باعث ایجاد درد، سفتی و محدودیت حرکت می‌ شود.

اسپاسم عضلانی می‌ تواند:

• بخشی از یک عضله

• کل عضله

• یا یک گروه عضلانی کامل 
  را درگیر کند.

این حالت ممکن است در هر نقطه‌ ای از بدن رخ دهد، اما بیشترین شیوع آن در عضلات پا، ساق، ران، کمر، گردن، شانه‌ ها و پشت گزارش می‌ شود.

بیشتر بخوانید: درد عضلانی چیست؟

تفاوت اسپاسم عضلانی با گرفتگی ساده 

اگرچه در گفتار روزمره، «اسپاسم» و «گرفتگی عضله» اغلب به‌ جای هم استفاده می‌ شوند، اما از نظر پزشکی تفاوت‌ هایی بین آن‌ ها وجود دارد:

• گرفتگی عضلانی ساده معمولاً ناشی از خستگی، فعالیت بدنی شدید، کم‌ آبی یا وضعیت نامناسب بدن است و اغلب خودبه‌خود یا با کشش و ماساژ برطرف می‌ شود.
• اسپاسم عضلانی واقعی می‌ تواند ناشی از اختلال در سیستم عصبی مرکزی یا محیطی باشد و گاهی به‌ صورت مکرر، شدید و طولانی‌مدت بروز می‌ کند.

به بیان ساده، هر اسپاسم می‌ تواند به شکل گرفتگی بروز کند، اما هر گرفتگی لزوماً اسپاسم عصبی محسوب نمی‌ شود.

انواع شایع اسپاسم عضلانی 

اسپاسم عضلانی بسته به محل درگیری، شدت و علت ایجاد، به انواع مختلفی تقسیم می‌ شود:

• اسپاسم عضلات پا (چارلی هورس)

• اسپاسم کمر و پشت

• اسپاسم گردن و شانه

• اسپاسم بازو و ساعد

• اسپاسم شکم و قفسه سینه

• اسپاسم عضلات صورت و پلک

برخی از این اسپاسم‌ ها گذرا هستند، اما برخی دیگر می‌ توانند عملکرد روزانه فرد را مختل کنند.

علل اسپاسم عضلانی

از علل شایع گرفتگی عضلانی می توانیم به موارد زیر اشاره نماییم:

۱٫ علل شایع و غیرخطرناک

• خستگی عضلانی

• استفاده بیش‌ ازحد از عضلات

• ورزش شدید بدون گرم‌ کردن

• کم‌آبی بدن

• عدم تعادل الکترولیت‌ ها (سدیم، پتاسیم، منیزیم، کلسیم)

• قرار گرفتن در محیط‌ های گرم

۲٫ علل عصبی و جدی‌ تر

اسپاسم عضلانی می‌ تواند با اختلال در انتقال پیام‌های عصبی بین مغز، نخاع و عضلات مرتبط باشد. این حالت در بیماری‌ های زیر دیده می‌ شود:

• فلج مغزی

• مالتیپل اسکلروزیس (MS)

• سکته مغزی

• آسیب تروماتیک مغز (TBI)

• آسیب نخاعی

اسپاسم عضلانی در بیماری‌ های خاص  

اسپاسم در فلج مغزی

در فلج مغزی، آسیب به بخش‌ هایی از مغز که مسئول کنترل حرکت هستند باعث انقباض مداوم عضلات می‌ شود. این اسپاسم‌ ها اغلب در بازوها و پاها دیده می‌ شوند و با رشد کودک تشدید می‌ شوند.

اسپاسم در مالتیپل اسکلروزیس (MS) 

در بیماران MS، اسپاسم معمولاً در پاها و باسن رخ می‌ دهد و می‌ تواند باعث:

• قفل شدن پاها در حالت خم (اسپاسم فلکسور)

• یا صاف و سفت شدن پاها (اسپاسم اکستنسور)
  شود.

اسپاسم ناشی از آسیب مغزی یا نخاعی 

در این موارد، پیام‌ های عصبی به‌ درستی منتقل نمی‌شوند؛ یا پیام‌ ها به مغز نمی‌رسند، یا سیگنال‌ های نامنظم باعث انقباض مداوم عضله می‌ شوند.

علائم اسپاسم عضلانی

علائم بسته به علت و شدت اسپاسم متفاوت است، اما شایع‌ ترین آن‌ ها عبارت‌ اند از:

• درد ناگهانی و شدید

• سفت و سخت شدن عضله

• ناتوانی موقت در حرکت

• پرش یا لرزش عضله

• باقی ماندن درد پس از رفع اسپاسم

در موارد عصبی ممکن است علائم زیر نیز دیده شود:

• ضعف عضلانی

• بی‌حسی یا سوزن‌ سوزن شدن

• کاهش هماهنگی

• لرزش

• اختلال خواب

• دوبینی یا فلج

تشخیص اسپاسم عضلانی 

در اغلب موارد، اسپاسم‌ های خفیف نیاز به بررسی خاصی ندارند. اما اگر اسپاسم‌ ها:

• شدید

• مکرر

• طولانی‌ مدت

• یا همراه با علائم عصبی باشند

پزشک ممکن است آزمایش‌ های زیر را درخواست کند:   

• آزمایش خون (الکترولیت‌ ها، CPK، گلوکز، عملکرد کلیه و تیروئید)

• الکترومیوگرافی (EMG)

• تصویربرداری (MRI یا CT)

• بررسی جریان خون (ABI، سونوگرافی)

درمان اسپاسم عضلانی 

۱٫ درمان‌ های خانگی و اولیه 

• کشش آرام عضله 

• ماساژ موضعی 

• استفاده از گرما یا سرما

• دوش یا حمام آب گرم

• نوشیدن آب کافی

• فعالیت بدنی سبک

در این مرحله، استفاده از محصولات موضعی می‌ تواند بسیار کمک‌ کننده باشد.

پماد ماساژ ورناتن با ایجاد حس گرمای موضعی و افزایش جریان خون، به شل شدن عضلات و کاهش اسپاسم کمک می‌ کند.

۲٫ دارودرمانی

• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)

• شل‌ کننده‌ های عضلانی (در موارد شدید و کوتاه‌ مدت)

• داروهای تجویزی در اسپاسم‌ های عصبی (مانند باکلوفن)

در موارد خاص، دارو ممکن است از طریق پمپ داخل نخاعی تجویز شود.

بیشتر بخوانید: نحوه استفاده از پماد ضد درد | ۱۱ سوال پرتکرار و مهم با جواب

۳٫ فیزیوتراپی و کاردرمانی

• افزایش انعطاف‌پذیری

• بهبود دامنه حرکت

• کاهش سفتی مزمن عضلات

• افزایش استقلال بیمار

۴٫ درمان جراحی (در موارد خاص)

در برخی بیماران منتخب، جراحی‌هایی مانند ریزوتومی برای قطع مسیر پیام‌های انقباضی غیرطبیعی انجام می‌شود.

پیشگیری از اسپاسم عضلانی

• نوشیدن آب کافی

• گرم‌کردن قبل از ورزش

• کشش بعد از فعالیت بدنی

• پرهیز از فعالیت سنگین ناگهانی

• اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای

• خواب کافی

• استفاده منظم از ماساژ و محصولات موضعی تسکین‌دهنده

بیشتر بخوانید: ضرب‌ دیدگی و کوفتگی بدن | بررسی کامل علل، علائم و راه‌ های درمان ضرب‌ دیدگی دست و پا

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر اسپاسم عضلانی:

• مکرر و شدید است

• با ضعف، بی‌حسی یا فلج همراه است

• شب‌ها خواب را مختل می‌کند

• یا به درمان‌های ساده پاسخ نمی‌دهد

حتماً باید توسط پزشک بررسی شود.

سخن پایانی

اسپاسم عضلانی در اغلب موارد بی‌خطر است، اما بی‌توجهی به اسپاسم‌های مداوم می‌تواند به درد مزمن، کاهش کیفیت زندگی و حتی آسیب‌های جدی‌تر منجر شود. شناخت علت، درمان به‌موقع و استفاده از روش‌های کمکی مانند ماساژ، فیزیوتراپی و کرم‌های موضعی مؤثر نقش مهمی در کنترل این مشکل دارد.